 |
Kiesmonargie
'n Verkose monargie is 'n vorm van monargie waarin die heerser uit 'n gedefinieerde groep mense verkies word. Hierdie mense behoort gewoonlik tot een of 'n paar families. Diegene wat geregtig is om te stem, is gewoonlik verteenwoordigers van sekere families. Dit kan die koninklike familie self wees, wat dan iemand uit hul eie geledere as koning aanstel, of dit kan verskeie families wees. Die verkiesing is gewoonlik vir die lewe, maar daar is ook variante waarin die bewindstermyn beperk is.
In 'n verkose monargie word die koning se bewind gewoonlik beperk deur die invloed van die kieserskorps, 'n koninklike raad of wetlike en kontraktuele regulasies. Baie monargieë in die geskiedenis het as verkose monargieë begin en het daarna oorgeskakel na erfmonargieë.
Kiesmonargieë het 'n voordeel bo erfmonargieë omdat ongeskikte kandidate uitgesluit kan word van bewind. Daar was egter ook herhaalde oorloë oor die opvolging op die troon, wat tot swaar verliese gelei het, aangesien die legitimiteit van die verkiesing herhaaldelik bevraagteken is en die verskillende betrokke partye hul eie belange wou handhaaf. Volgens Max Gluckmann was die talle oorloë oor die koninklike troon ook 'n dryfkrag agter die oorgang na erfmonargie. Verder was die mag van 'n koning wat deur 'n verkiesing as heerser gekies is, gewoonlik beperk deur wetlike of kontraktuele ooreenkomste met die kiesers.
Kiesmonargieë in die geskiedenis
In Europa
Kiesmonargieë was baie algemeen in Europa gedurende die Middeleeue. In Engeland, van die 7de tot die 11de eeu, was daar rade van wêreldlike en kerklike hooggeplaastes, bekend as Witenagemots of later eenvoudig Witans, wat onder andere die opvolger van 'n koning verkies het. Dit kon 'n afstammeling van die vorige koning of 'n ander persoon wees.
Die Galliese stamme in wat nou Frankryk is, het ook hul koning, bekend as die Rix, verkies. Kandidate vir die posisie van Rix het uit die familie van vorige konings gekom en is vir 'n termyn van een jaar of effens langer verkies.
In die Heilige Romeinse Ryk van die Duitse Nasie is die koning en later die keiser deur sewe kiesers verkies. Die koning was toe die hoof van die Duitse state. Die kiesers is in die Goue Bul, die grondwet van die ryk, gedefinieer. Die mag van die koning was van meet af aan beperk en is later in sommige opsigte verder ingeperk. Soms was die kiesers selfs magtiger as die koning. Van 843 tot 911 het die Karolingiese dinastie eers Lodewyk II die Duitse, 'n kleinseun van Karel die Grote, voortgebring. Hy is opgevolg deur sy drie seuns, 'n kleinseun en 'n agterkleinseun. Vanaf 1273 het die eerste koning uit die Huis van Habsburg geregeer, en van 1438 tot 1740 was al die verkose konings en keisers van die Huis van Habsburg.
In die Pools-Litawiese Ryk (1569-1795) is die koning deur die Poolse adel verkies. Die Poolse adel was in die Poolse parlement, die Sejm, verteenwoordig. Dit het ongeveer 10% van die bevolking uitgemaak. Die Sejm bestaan sedert die 12de eeu en vergader sedert 1493 gereeld. Vandag word al Pole se politieke partye in die Sejm verteenwoordig.
In Asië en Oseanië
In die Mongoolse Ryk is die khan uit die familie van Batu Khan se nakomelinge verkies. Batu Khan was die seun van Jochi Khan en die kleinseun van Genghis Khan. Hierdie khanaat is die Goue Horde genoem en het van 1238 tot 1368 bestaan.
In Afghanistan is die koning sedert minstens die 18de eeu deur die Grootraad, bekend as die Loya Jirga, verkies. Die stamleiers van die verskeie Afghaanse stamme word in hierdie raad verteenwoordig.
Onder die Maori-volk van Nieu-Seeland is Pōtatau Te Wherowhero in 1858 as koning verkies. Tot op hede is sy nakomelinge as koning verkies. In 2024 het Koningin Ngā Wai Hono i te Pō die troon bestyg. Die Maori-koning het slegs verteenwoordigende pligte, aangesien die Maori inwoners van Nieu-Seeland is. Die hoof van Nieu-Seeland is die Koning van die Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Noord-Ierland. Die Maori-koning verteenwoordig egter die belange van die Maori teenoor die Britse koning en die Nieu-Seelandse Parlement. Die Maori word ook in die Nieu-Seelandse Parlement verteenwoordig deur die Maori-party, Te Pāti Māori.
Tot op hede word die Koning van Saoedi-Arabië uit die Saoed-familie verkies. Slegs die vaderseunlike nakomelinge van die stigter van die staat, Abd al-Aziz ibn Saud, is verkiesbaar. Die koning word deur die Saoedi-troonraad verkies, wat uit lede van die Saoedi-koninklike familie bestaan.
In Afrika
Tot op hede word die koning van Eswatini uit die direkte nakomelinge van Dlamini III (1672-1744) verkies. Sy seun Ngwane III het Swaziland gestig, wat sedert 2018 Eswatini genoem word. Die verkiesing van die koning word deur die Koninklike Raad uitgevoer.
